NGHỀ NHÀ GIÁO TRONG THỜI ĐẠI KỶ NGUYÊN SỐ

        Có những công việc, giá trị của nó không thể đo đếm bằng thành quả trước mắt; Có những nghề, kết quả không hiện ra ngay trong một năm, hai năm, mà lặng lẽ theo con người ta suốt cả cuộc đời, thậm chí lan sang nhiều thế hệ. Nghề thầy chính là như vậy.

        Mỗi buổi sáng, khi cô giáo mầm non cúi xuống buộc lại dây giày cho trẻ, lau giọt nước mắt đầu đời, nhắc trẻ khoanh tay cúi chào ông bà, cha mẹ…, ít ai nghĩ rằng trong những hành động rất nhỏ ấy đang âm thầm được gieo xuống những hạt giống đầu tiên của nhân cách. Những hạt giống ấy có thể hôm nay chưa nảy mầm, nhưng mười năm, hai mươi năm sau sẽ trổ hoa trong cách một con người đối đãi với cha mẹ, với xã hội và với chính mình.

        Trong tinh thần văn hóa truyền thống, giáo dục không đơn thuần là truyền đạt mà là dưỡng tâm; không chỉ uốn nắn bề ngoài mà còn là nuôi dưỡng từ bên trong. Vì thế giáo dục mầm non chính là giai đoạn vàng để đặt nền móng cho đạo làm người. Nếu gốc rễ ngay từ đầu đã ngay thẳng, thì dù gió đời có lay động, cây nhân cách cũng không dễ nghiêng đổ.

         Bài viết này được viết từ góc nhìn của một người đang trực tiếp đồng hành chuyên môn cùng các cô giáo mầm non thuộc Hệ thống Giáo dục Khai Minh Đức, đồng thời nghiên cứu, thực hành và ứng dụng giáo dục văn hóa truyền thống vào dạy trẻ mầm non, với mong muốn cùng những người làm giáo dục mầm non nói riêng và giáo dục nói chung nhìn lại: Đâu là cốt lõi của giáo dục, đâu là con đường dài mà người thầy cần kiên định bước đi.

         Từ ngàn xưa, ông bà ta đã nhấn mạnh vai trò căn bản của giáo dục:
         Muốn quốc thái dân an, dạy học làm đầu;
         Muốn an thân lập mệnh, dạy học làm đầu;
         Muốn gia đình hạnh phúc, dạy học cũng làm đầu.

         Giáo dục chưa bao giờ là việc nhỏ, càng không phải việc ngắn hạn. Sự hưng thịnh hay suy vong của một quốc gia, sự an vui hay bất ổn của một gia đình đều bắt đầu từ nền giáo dục. Cha mẹ cho con hình hài thân mạng; Thầy cô trao cho con nền tảng nhân cách – nền tảng để sống một cuộc đời an hòa, không chỉ cho hiện tại mà còn cho cả những thế hệ mai sau.

         Làm thầy, đặc biệt là làm thầy cô mầm non – người đặt những viên gạch đầu tiên cho đời người – nếu không hiểu rõ cốt lõi của giáo dục, rất dễ rơi vào hình thức, dạy nhiều nhưng chưa chắc đã đúng. Vì vậy, người làm giáo dục cần quay về nhận diện lại đạo của nghề thầy.

1. Xác định rõ vai trò, sứ mệnh và trách nhiệm của người thầy cô

         Giáo dục là gì? Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức. Theo tinh thần văn hóa truyền thống, giáo dục là trưởng dưỡng điều thiện và từng bước loại bỏ những thói quen chưa tốt nơi trẻ. Sâu xa hơn, giáo dục chính là “trên làm dưới noi theo”. Điều thầy cô dạy trẻ mỗi ngày cũng là điều người thầy cần tự soi lại xem chính mình đã sống được như vậy hay chưa.

         Người thầy có đức hạnh thì tự nhiên cảm hóa được học trò. Khi người thầy đi đúng đạo, việc dạy trẻ trở nên nhẹ hơn và bền hơn. Người xưa đúc kết ba bổn phận cốt lõi của nghề thầy:

• Truyền đạo – Dạy đạo làm người, phân biệt đúng – sai, thiện – ác.
• Trao nghề – Truyền đạt kiến thức, kỹ năng phù hợp với từng lứa tuổi.
• Giải nghi hoặc – Giúp trẻ tháo gỡ những điều chưa hiểu, đang hiểu sai hoặc hành chưa đúng.

         Dù dạy bất kỳ môn học nào, cốt lõi vẫn là dạy trẻ làm người. Mà khởi điểm của làm người chính là nuôi dưỡng lòng hiếu thảo và tâm biết ơn: Biết ơn cha mẹ sinh thành, biết ơn thầy cô dạy dỗ, biết ơn những người xung quanh và cả cuộc sống này. Tinh thần biết ơn ấy không nằm ở những lời nói lớn, mà được dẫn dắt từ những hành động rất nhỏ trong đời sống hằng ngày.

         Đạo của người thầy nằm ở sự cân bằng giữa Nghiêm và Từ: Nghiêm với chính mình để làm gương, nghiêm trong nguyên tắc để giúp trẻ sửa mình; Từ ái để yêu thương, thấu hiểu và đặt tâm lên trẻ. Nghiêm mà không từ thì trẻ sợ; Từ mà không nghiêm thì trẻ buông lung. Chỉ khi nghiêm – từ đầy đủ, giáo dục mới có lực.

2. Thấu hiểu con trẻ – nền tảng của giáo dục chân chính

         Mỗi đứa trẻ là một hoàn cảnh, một cá tính, một căn cơ khác nhau. Người làm giáo dục cần hiểu trẻ từ tính cách, thói quen sinh hoạt, hoàn cảnh gia đình cho đến những vấn đề tâm lý trẻ đang gặp phải. Người xưa gọi đó là “tùy căn cơ mà dạy”. Hiểu trẻ giống như bác sĩ hiểu bệnh nhân, chẩn đoán đúng thì mới kê đơn đúng. Không có một phương pháp chung cho tất cả, chỉ có nguyên lý đúng được vận dụng linh hoạt.

3. Phương pháp giáo dục trẻ theo tinh thần văn hóa truyền thống

         Giáo dục bắt đầu từ những việc rất nhỏ mỗi ngày. Với trẻ mầm non, những lời dạy dài dòng, cao sâu khó có thể lưu lại. Điều trẻ ghi nhớ nhiều nhất lại chính là những gì diễn ra đều đặn trong lớp học và gia đình. Nhân cách của trẻ được hình thành từ thói quen sinh hoạt, cách người lớn nói chuyện, cư xử với nhau và những việc nhỏ được lặp đi lặp lại mỗi ngày.

         Vì vậy, giáo dục đạo đức cần bắt đầu từ những điều gần gũi nhất:

• Rèn cho trẻ tự làm những việc vừa sức.
• Cho trẻ tham gia lao động đơn giản.
• Dạy trẻ biết quan tâm, chăm sóc ông bà, cha mẹ.
• Hướng dẫn trẻ giữ an toàn trong sinh hoạt hàng ngày.

         Cho trẻ làm việc không chỉ để “cho biết”, mà để trẻ hiểu mỗi việc mình làm đều có ý nghĩa và gắn với bổn phận. Khi lao động trở thành một phần tự nhiên của nếp sống hàng ngày, không mang tính phong trào thì trẻ sẽ học được sự trân quý công sức và lòng biết ơn.

         Người giáo viên mầm non mỗi ngày ở rất gần trẻ, cho nên chỉ cần quan sát kỹ cách trẻ nói, trẻ làm, trẻ phản ứng…, người thầy có thể hiểu được tâm của trẻ. Từ đó, từng bước nuôi dưỡng bốn tâm nền tảng:

• Tâm kính sợ – Biết lễ phép, tôn trọng, ý thức được giới hạn.
• Tâm biết ơn – Biết trân quý công sức của cha mẹ, thầy cô và người xung quanh.
• Tâm xấu hổ – Biết nhận lỗi, biết sửa mình khi làm chưa đúng.
• Lòng trắc ẩn – Biết thương người, biết chia sẻ và nhường nhịn.

         Dạy trẻ học không chỉ để giỏi, mà để làm người tốt: Học để biết lễ phép, sống đúng, hoàn thiện bản thân từng ngày và sau này biết giúp người, giúp đời.

         Trong giáo dục mầm non, không có khoảnh khắc nào là không giáo dục. Cô giáo và cha mẹ chính là tấm gương sống để trẻ quan sát mỗi ngày. Khi trẻ mắc lỗi, đừng vội trách mắng, hãy coi đó là một cơ hội để dạy, giải thích nhẹ nhàng, uốn nắn phù hợp từng hoàn cảnh và đưa bài học đạo đức vào chính những tình huống đời thường.

         Niềm vui của trẻ cũng cần được nuôi dưỡng đúng cách – niềm vui trong sáng, lành mạnh, gắn với thiên nhiên, cuộc sống thật và những giá trị chân – thiện – mỹ. Từ đó, trẻ dần cảm nhận được niềm vui bền vững đến từ việc sống đúng và biết yêu thương.

4. Tâm thái của người làm giáo dục

         Người giáo dục người khác, trước hết cần tự giáo dục chính mình. Làm thầy cô là chọn một hành trình dài, mang tâm thế “trăm năm trồng người” – không nóng vội, không chạy theo kết quả trước mắt. Yêu thương trẻ không chỉ bằng cảm xúc, mà bằng tình thương có đạo lý: Tin rằng mỗi đứa trẻ đều có thể trở thành người tốt; Thu nhiếp thân tâm, đặt trọn sự chú tâm vào trẻ; Và giữ trong lòng một lời nguyện bền bỉ – không để trẻ lạc vào con đường đau khổ.

         Người thầy cần sống làm gương từ những điều nhỏ nhất trong hành vi, lời nói và cả suy nghĩ, bởi trẻ học nhiều nhất không phải từ lời dạy mà từ cách người lớn sống mỗi ngày. Tâm thái của người thầy giống như trời đất nuôi dưỡng vạn vật: Âm thầm, bền bỉ, cho đi mà không đòi hỏi báo đáp.

         Làm giáo dục mầm non là chọn một con đường rất dài – dài đến mức có khi suốt cả đời người thầy cũng không kịp nhìn thấy trọn vẹn kết quả công việc của mình. Những điều các cô kiên nhẫn gieo hôm nay – một lời nói dịu dàng, một lần uốn nắn đúng mực, một ánh mắt bao dung, một nguyên tắc được giữ vững – có thể không được ghi nhận ngay, nhưng tất cả đều đang lặng lẽ đi vào tâm hồn trẻ.

         Có thể nhiều năm sau, khi một đứa trẻ biết cúi đầu trước cha mẹ, biết sống có trách nhiệm, biết yêu thương và không làm tổn thương người khác…, sẽ chẳng ai nhớ đó là bài học nào, lớp học nào. Nhưng chính trong những buổi sáng bình dị nơi lớp mầm non hôm nay, hạt giống ấy đã được gieo xuống.

         Nghề thầy chưa bao giờ là nghề ồn ào. Giá trị của nghề nằm ở sự âm thầm, bền bỉ và không đòi hỏi báo đáp – như đất mẹ lặng lẽ nuôi dưỡng mầm cây để rồi một ngày cây đứng vững giữa gió đời.

         Xin được tri ân những cô giáo mầm non – những người đang đặt viên gạch đầu tiên cho đời người. Mỗi ngày các cô sống đúng với đạo nghề cũng là mỗi ngày đang âm thầm góp phần làm cho gia đình an hòa hơn, xã hội tử tế hơn và tương lai bền vững hơn.

         Con đường này có thể nhiều gian nan, nhưng đó là con đường đáng đi. Bởi gieo hạt cho một đứa trẻ hôm nay chính là gieo hy vọng cho trăm năm sau, cho muôn đời sau.

 TỔ CHUYÊN MÔN HỆ THỐNG